رماد بسيار سوده مانند غبار آن جهت رفع بياض و جرب و سبل و جلاى بصر نافع و سنون آن باعث جلاى دندان زرده شده و طلاى آن جهت حزاز و با روغن زيتون جهت رويانيدن موى و ضماد آن با حنا جهت خنازير و امثال آن بسيار نافع است و محلول آن در افعال مذكوره قوىتر . مضر احشا و مقرح امعا ، مصلح آن كثيرا . مقدار شربت آن : تا يك درم . بدل آن : زبرجد است . زجاج فرعونى آنست كه پوست تخم مرغ را يك هفته در شير تازه بخيسانند و شبانه روز دو بار شير را تبديل نمايند و به هر صد مثقال از آن بيست و چهار مثقال شير در حين گداز بخورد آن دهند . فصل الزاء مع الراء المهمله زراوند به فتح زاى و را و الف و فتح واو و سكون نون و دال مهمله لغت فارسى است و به عجمى اندلس مسمقوره و معرب نزد ايشان به مسمقار مسمقران است و نزد اهل مغرب معروف به شجر رستم و به يونانى ارسطولوخيا و معنى ارسطو الفاضل و معنى لوخيا نفساء است جهت آنكه براى عسر ولادت نافع است و دو قسم مىباشد نر و ماده قسم نر آن را طويل و ماده آن را مدحرج نامند و از مطلق آن مراد زراوند طويل است . ماهيت آن : بيخى است به سطبرى انگشتى و قوىتر و باريكتر نيز و ظاهر آن تيره مايل به سرخى و طعم آن تلخ با اندك زهومتى و برگ آن شبيه به برگ لبلاب كبير و از آن درازتر و عريض‌تر و شاخ‌هاى آن به قدر شبرى و باريك و گل آن بنفش به شكل شكوفه امرود و بهترين آن سطبر زعفرانى رنگ آنست كه كهنه كرم خورده پوسيده نباشد و قوّت آن تا دو سال باقى مىماند . طبيعت قسم اول آن : در سيّم گرم و در دويّم خشك . افعال و خواص آن : ترياق سموم نباتى و حيوانى و جالى و جاذب و محلل و مقطع بلغم و مفتح سدد و مفتت حصات و مدر بول و حيض و كشنده كرم معده و حب القرع و قمل بدن و جهت استرخاى عصب و تشنج امتلايى و تنقيه سينه و كبد و تصفيه رنگ رخسار و دفع رياح و آشاميدن دو درم آن با شراب جهت رفع سموم و با فلفل جهت احتباس حيض و تنقيه رحم و اخراج جنين و با سكنجبين جهت سپرز و يك مثقال آن با شراب عسلى جهت صرع و كزاز و ضعف احشا و اسهال بلغم و اخلاط غليظه به قوّت و با ايرسا و عسل جهت پر نمودن قروح عميقه و اصلاح آنها به قوّت و ضماد آن جهت گزيدن عقرب و هوام و رويانيدن گوشت در قرحه رحم و ساير زخمها و با عسل جهت قروح رطبه مزمنه و با سركه جهت سپرز بغايت مؤثر و چون با روغن بر بدن بمالند شپش را بكشد و دفع گرداند و سنون آن جهت تنقيه رطوبات لثه و چرك دندانها و فرزجه آن جهت احتباس حيض مجرب و در اخراج جنين بغايت مؤثر . مقدار شربت آن : از دو درم تا دو مثقال و گويند مضر جگر و سپرز است و مصلح آن عسل . بدل آن : زراوند مدحرج و گويند بدل آن در تحليل صلابت سپرز شيطرج و در رياح به وزن آن زرنباد و نصف وزن آن انزروت و در تجفيف عساليج الكرم است . زراوند مدحرج به ضم ميم و فتح دال و سكون حا و فتح را هر سه مهمله و جيم به فارسى زراوند گرد و به اصفهانى نخود الوندى نامند . ماهيت آن : بيخى است مدور به قدر فندقى و اندك كوچكتر و بزرگتر از آن نيز با اندك پهنى و ظاهر آن زرد و باطن آن مايل به سرخى و بهترين آن تازه كرم ناخورده آنست و قوّت آن تا دو سال باقى مىماند و شاخ‌هاى گياه آن به قدر يك ذرع و زياد بر آن و برگ آن شبيه به برگ زراوند طويل و از آن كوچكتر و خوشبو و با اندك تندى و نرم و گل آن سفيد و جوف آن سرخ و بدبو . طبيعت آن : در دويّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : تحليل و تلطيف آن زياده از طويل . آشاميدن آن با آب گرم و يا آب سرد ملطف اخلاط و منقى سينه و قصبه ريه و فادزهر سموم حيوانى و نباتى و منقى معده و دماغ وجهت درد سر و شقيقه بارد و صرع و جنون و وسواس و ربو و ضيق النفس و سرفه مزمن و فواق و يرقان صفراوى و بلغمى و تنقيه چرك زخمهاى چركناك و دندان و فسخ و وهن عضل و ورم سپرز و درد پهلو و لرز تبهاى بارد و با عسل جهت فالج و اوجاع مزمنه و ورك و عرق النساء و نقرس و در دفع سموم و ساير افعال قوىتر از طويل و ضماد آن جاذب خار و پيكان و استخوان ريزه شده در اعضا و جهت بهق و قروح خبيثه و با عسل جهت رويانيدن گوشت زخمهاى عميقه مؤثر . مقدار شربت آن : تا دو درم . مضر سپرز و مجفف اعضا ، مصلح آن عسل و روغن كدو و بنفشه . بدل آن : قسم طويل آن به وزن آن و نيم وزن آن ريوند چينى و گويند به وزن آن زرنباد است و نصف آن قسط و ثلث آن بسباسه و مترجم صيدنه ابو ريحان بيرونى در صيدنه خود آورده كه زراوند سه نوع مىباشد و دو نوع همان است كه ذكر يافت . نوع